www.Yulefeest.nl www.Yulefeest.nl

Krampus & Perchta

De Krampus duikt wereldwijd op

De Krampus komt oorspronkelijk voornamelijk voor in Oostenrijk en Beieren. Krampus komt van het middelduitse woord "Kralle", wat klauw betekend, of van het Beierse woord "Krampn", wat staat voor iets levensloos, iets uitgedroogds, verschrompelds. Lokaal word de Krampus ook aangeduid met Kramperl, Klaubauf en Tuifl (= duivel) (Ridenour Blz.15).
De Krampus duikt overal ter wereld op, in Australië, de Verenigde Staten en natuurlijk ook in Nederland!
De Krampus straft stoute kinderen en neemt ze mee in een zak of mand. In Nederland zien we Krampus in verschillende steden verschijnen als alternatief voor de racis­ti­sche zwarte Piet figuur. In veel andere delen van de wereld is het Sinterklaas feest verschoven naar het feest van Santaclaus en zien we de Krampus tevens rond de Yule periode overal opduiken!
Ook Hollywood heeft de Krampus ontdekt, in 2013 verscheen een hopeloos ama­teur­ist­ische film: Krampus, The Christmas Devil: Erg slecht gefilmd, slecht verhaal en beroerde acteurs.
In 2015 verscheen de veel betere film Krampus; leuk verhaal, goede acteurs en een beetje tussen horror en fantasy in met een komische noot. De Krampus komt wereldwijd dus steeds meer tot leven, maar wie is de Krampus en wat is diens geschiedenis?

Geschiedenis van de Krampus

De oudste schriftelijke vermelding van een Krampus dateerd uit de zeventiende eeuw. Wat je vaak leest is dat de Krampus een heidense oorsprong heeft, doch de Krampus figuur is lastig te herleiden tot een specifieke oude heidense God.
Veel oude heidense Goden en Godinnen zijn weliswaar verworden tot demonen in het Christendom, doch de Krampus heeft weer niet zoveel weg van gehoornde Goden zoals Pan en Cernunnos.
Wellicht moeten we wat de oorsprong van de Krampus betreft ook niet zozeer kijken naar oude Goden en Godinnen. Het lijkt voor de hand liggender dat de Krampus figuur ontstaan is uit mummery. Met mummery verkleed men zich rond de Yuleperiode in opvallende kostuums, sommige fantasievol en sommige een beetje dierlijk.
De oudste vermelding van mummery dateerd uit 1263   (Hutton blz.11).
Mummery heeft waarschijnlijk een voor-Christelijke oorsprong.
Vanuit deze traditie is het een kleine stap richting de Krampus figuur. De Krampus kan tevens een onderdeel zijn van de Europese wildeman tradities.
Deze Wildemannen waren een soort van boemannen, zoals ook de Krampus dat is. Iedere regio had wel een eigen wildeman, waarvan men soms terug kon gaan naar een heidense God. Wildemannen waren populair in de Europese folklore en zouden zodoende in de Mummery parades terecht kunnen zijn gekomen. Hieruit zou dan de "Krampusloop" ontstaan kunnen zijn, een traditie die zich nu overal ter wereld aan het verspreiden is   (Bron: Patheos.com - Krampus).

Yulebok

In de zeventiende eeuw gingen groepen jongemannen in Scandinavië zingend en verkleed langs de huizen, ze speelden toneel en haalden grappen uit. Enkelen waren verkleed als Yulebok, die luidruchtig en eng kon zijn. In de negentiende eeuw veranderde de rol van de Yulebok langzaam, de Yulebok werd de brenger van geschenken. Hierbij verkleede iemand zich als Yulebok, die dan de geschenken gaf. Rond het begin van de twintigste eeuw werd geven van geschenken overgenomen door Jultomte of Julnisse (kerstman of kerstkabouter).
In Finland heet deze kerstman nog steeds Joulupukki, wat kerstgeit betekend. Deze kerstgeit is een verwijzing naar Thor/Donar, die met een kar getrokken door twee bokken/geiten reed. Hier zien we dus ook een verbinding van een oorspronkelijk enge Bok met de Yuleperiode. (Ridenour Blz.201, Wikipedia).
In het dal van Gastein (Oostenrijk) komen we de Habergeiß tegen, een welbekend Perchtentype tijdens de Perchtenloop in Gastein. De Habergeiß zou de geest van het veld re­pre­sen­te­ren, Haber is een Oostenrijks woord voor graan en Geiß "geit" (Ridenour Blz.197).
Bokken en Geiten komen we overal tegen rond de Yuleperiode; de Yulebok in Scandinavie, de Habergeiß in Oostenrijk, de Schnabelgeiß in Zwitserland, de Klapperbock in Polen en Noord-Oost Duitsland (Ridenour Blz.200).
Yule is de tijd van de wilde jacht, hierbij horen Bokken en Geiten, een parade van de andere wereld geleid door Odin/Wodan, vrouwe Holda of Perchta...

Perchta

Al Ridenour schrijft in zijn boek  "The Krampus" (Blz.117)  dat mogelijk de Perchten model hebben gestaan voor de Krampus. De tradities rond de "Perchtenloop" of de "jacht op Perchten" zijn in 1582 voor het eerst beschreven  (Bron: Wikepedia)
Met een Perchtenloop maakt men een rondgang langs de huizen, men zingt perchtenliederen en maakt dansmuziek met trommels en koeienbellen. Men draagt soms een dubbelmasker om het dubbele karakter van Percht en de in haar verenigde tegenstelling uit te drukken: jong en oud, licht en donker, man en vrouw, goed en kwaad, leven en dood. Men maakt hoge perchtensprongen die bedoeld zijn om het hoog opgroeien van het graan te bevorderen (vd.Meer Blz.336).
Tot op heden zien we bij de Perchtenloop ook de Buttnmandl met hun kleding van strobundels en koeienbellen; een vruchtbaarheidsrite voor velden een vee
(zie foto rechts en vd.Meer Blz.276).
Tot in 1616 renden jongens en meisjes door de straten van Nuerenberg in de Bergnacht, met hamers, stokken en knuppels klopten ze op deuren, waardoor deze nacht "Klöpflesnacht" (klopnacht) genoemd werd. In Eschloh verklede drie vrouwen zich als Berchta´s. Wanneer ze bij een huis kwamen, rammelde de één met een ketting, klopte ermee op de deur, schraapte de ander tegelijkertijd met een hark en zwiepte de derde met een bezem. Hierdoor wisten de mensen dat de Bercht´n gearriveerd waren en gaven hen peren, brood of noedels, waarna de drie hun weg vervolgden. Gedurende de Berchten of Perchten loop in het dal van Gastein (Oostenrijk), liepen honderden in processie van dorp naar dorp, uitgedost met de vreemdste maskers, droegen ze o.a. koeienbellen, zwepen en allerlei andere wapens (Gardenstone Blz.122-123).
Hoewel de Perchtenloop in het dal van Gastein een van de oudste Perchtenlopen is, zijn er praktisch geen heidense elementen in terug te vinden  (Ridenour Blz.192).
De naam Perchta / Berchta betekend "de glanzende", "stralende" (vd.Meer Blz.275, 326, Gardenstone Blz.123).
Zij wordt vereerd als patrones van de huiselijke arbeid op de avond voor haar naamdag laten de meisjes het spinnewiel rusten, deden ze het niet dan zou het vlas de volgende morgen vuil en verward zijn. Perchta is oorspronkelijk de Godin van de schemerglans, dat wil zeggen van de morgen- en avondschemering en is daarom van tweeslachtige aard, namelijk zowel Godin van vruchtbaarheid en leven als duisternis en dood. Als Godin van de morgenrood of dageraad staat ook de huiselijke arbeid onder hoede van Perchta (Zie Nissaba.nl en Volkoomen.nl)
In een tekst uit de twaalfde eeuw wordt de Perchtdag voor het eerst genoemd en in een tekst uit de elfde eeuw heeft men het over een Perchtweide, die in eigendom van een kerk wordt gegeven (vd.Meer Blz.502).
Een tekst uit de dertiende eeuw klaagt er over dat kinderen eerder de gezangen ten ere van de Godin Perchta leren zingen, dan dat zij het Ave Maria kunnen uitspreken. Perchta was dus zeer bekend en geliefd bij het volk van die tijd   (vd.Meer Blz.503).

Perchta en Krampus

De Perchten zijn ontstaan uit een gedemoniseerde Godin Perchta.
De oudste teksten (dertiende eeuw) zijn nog positief over de Godin Perchta, doch ook toen al werdt deze Godin steeds meer gedemoniseerd.
De hierboven genoemde tekst uit de dertiende eeuw die heel positief over Perchta vermeld dat kinderen eerder liederen over de Godin Perchta konden zingen, dan dat ze het Ave Maria konden uitspreken, vervolgd heel negatief over deze lichtbrengende Godin. Ze wordt in verband gebracht met ijdelheid, wellust, lichte zeden en het dienen van de duivel  (vd.Meer Blz.503).
Met de Perchtenlopen uit de zestiende eeuw is deze Godin al sterk gedemoniseerd. Al Ridenour schrijft in zijn boek  "The Krampus" (Blz.117)  dat de Perchten mogelijk model hebben gestaan voor de Krampus. In een artikel over Krampus op Patheos.com lezen we dat ook de traditie van mummery zich ontwikkelt kan hebben tot de huidige Krampuslopen. Hier zijn het wildemannen die gedemoniseerd zijn richting de Krampus figuren.
We vinden echter weinig oorspronkelijk heidense overblijfselen terug in de Krampus- en Perchtalopen, wat we tegenwoordig zien zijn moderne ontwikkelingen die weinig tot niets met oude heidense gebruiken te maken hebben. Het machtig interessante boek The Krampus van Al Ridenour onderzoekt de geschiedenis van de Krampus en brengt deze in verband met de Perchtenloop en de Godin Perchta. Ridenour heeft de Yule gebruiken in Europa uitgebreid onderzocht en komt met vele zeer interessante gebruiken! Ik kan zijn boek The Krampus dan ook zeer aanbevelen!

De Godin Perchta was één van de aanvoerders van de Wilde Jacht, evenals de Godin Holda en de God Odin/Wodan de Wilde Jacht aanvoeren.
De Godinnen Perchta / Holda zijn met de Wilde Jacht verbonden aan de Yule periode. Lees meer over de Wilde Jacht.

Martin Roek
Websites: Krampus songs:



Al Ridenour



Een Tomte in het midden
en rechts een Yulebok




De Perchten controleren of het huis
wel schoon is, zoals in de saga van Perchta / Holda



De gedemoniseerde Godin Perchta



Al Ridenour